Mỹ theo đuổi mục tiêu đưa con người trở lại Mặt Trăng
Năm 2026 được xem là thời điểm mở ra một cuộc chạy đua không gian mới, khi Mặt Trăng trở lại vị trí trung tâm trong tham vọng khám phá vũ trụ của loài người. Với Mỹ, chương trình Artemis không chỉ nhằm đưa con người trở lại Mặt Trăng, mà còn đặt nền móng cho sự hiện diện lâu dài ngoài Trái Đất và những sứ mệnh xa hơn.
NASA lên kế hoạch đưa con người trở lại Mặt Trăng
Việc quay trở lại Mặt Trăng từ lâu đã được Mỹ xác định là một ưu tiên chiến lược. Ngay từ nhiệm kỳ đầu tiên, Tổng thống Donald Trump đã thúc đẩy mạnh mẽ mục tiêu này. Trọng tâm của nỗ lực đó là chương trình Artemis của NASA đưa con người trở lại Mặt Trăng và cạnh tranh với Trung Quốc, quốc gia đang hướng tới mục tiêu đưa phi hành gia lên Mặt Trăng vào năm 2030.
“Trong vòng ba năm tới, chúng ta sẽ đưa các phi hành gia Mỹ trở lại Mặt Trăng, nhưng lần này, với cơ sở hạ tầng đủ để họ có thể ở lại lâu dài.”
Tên gọi của sứ mệnh này được đặt theo tên nữ thần Mặt Trăng Artemis trong thần thoại Hy Lạp. Dù mang tính kế thừa từ chương trình Apollo đưa phi hành gia lên mặt trăng năm 1969, nhưng sứ mệnh Artemis có tham vọng lớn hơn nhiều: xây dựng sự hiện diện lâu dài của con người trên Mặt Trăng, thúc đẩy thương mại hóa không gian và biến Mặt Trăng thành bàn đạp cho các sứ mệnh tới Sao Hỏa.
Chương trình Artemis được thành lập dưới thời chính quyền Trump đầu tiên vào năm 2019, và nó đã cứu vãn tên lửa Hệ thống Phóng Không gian (SLS) và tàu vũ trụ Orion từ các dự án bị đình trệ hoặc hủy bỏ trước đó tại NASA. Cơ quan vũ trụ này đã nghiên cứu một tên lửa đẩy thế hệ tiếp theo từ năm 2010, một năm trước khi ngừng hoạt động các tàu con thoi.
Artemis I là một chuyến bay thử nghiệm trên mặt trăng không người lái vào năm 2022. Chuyến bay Artemis II có thể cất cánh sớm nhất vào tháng 2/2026 và sẽ là một bước khởi đầu được chờ đợi từ lâu cho chương trình đưa người lên Mặt Trăng của Mỹ. Artemis II bao gồm tên lửa Hệ thống Phóng Không gian (SLS) của NASA và tàu vũ trụ Orion. Tàu vũ trụ Orion sẽ được phóng lên bằng tên lửa SLS khổng lồ cao 98 mét từ Trung tâm Vũ trụ Kennedy của NASA ở Florida, đây là lần đầu tiên bộ đôi tàu vũ trụ này bay cùng con người.
Trong sứ mệnh này, tàu vũ trụ sẽ không hạ cánh xuống bề mặt Mặt Trăng mà chỉ bay quanh hành tinh này. Dù vậy, nó đóng vai trò then chốt trong việc thử nghiệm các công nghệ cốt lõi cho tương lai, bao gồm: hệ thống hỗ trợ sự sống, các thao tác ghép nối và vận hành tàu trước tiên trên quỹ đạo Trái Đất, sau đó là trên quỹ đạo quanh Mặt Trăng. Đây đều là những yếu tố sống còn cho các sứ mệnh đổ bộ và lưu trú dài hạn sau này.
Hiện NASA chưa công bố ngày phóng chính thức, nhưng dự kiến trong khoảng từ tháng 2 đến tháng 4 năm 2026. Phi hành đoàn Artemis II gồm ba phi hành gia NASA và 1 phi hành gia người Canada. Cả bốn được lựa chọn từ năm 2023.
Cuối tuần vừa qua, các phi hành gia đã hoàn thành một buổi diễn tập quan trọng trước ngày phóng, bao gồm mặc bộ đồ bay, lên tàu Orion và và thực hiện chuỗi đếm ngược đến thời điểm ngay trước khi cất cánh.
Tuần trước, Tổng thống Trump tiếp tục tái khẳng định cam kết quay lại Mặt Trăng bằng một sắc lệnh hành chính, chỉ đạo NASA ưu tiên “mở rộng sự hiện diện của con người và của Mỹ trong không gian”, với mục tiêu đưa các phi hành gia hạ cánh xuống bề mặt Mặt Trăng vào năm 2028.
Artemis II được thiết kế để mở đường cho sứ mệnh Artemis III, dự kiến vào năm 2027, khi bốn phi hành gia sẽ hạ cánh gần cực Nam Mặt Trăng, một khu vực hoàn toàn mới, khác xa những nơi các phi hành gia Apollo trước kia từng đặt chân tới, và được xem là chìa khóa cho tương lai khai phá không gian sâu hơn của nhân loại.
“Các sứ mệnh Apollo trước đây hạ cánh gần khu vực xích đạo của Mặt Trăng. Lần này, chúng ta sẽ đến cực Nam của Mặt Trăng - nơi chưa từng có ai đặt chân tới. Đá và môi trường ở cực Nam rất khác so với địa hình mà các phi hành gia Apollo đã thấy gần xích đạo. Vì vậy, chúng ta sẽ có những hiểu biết hoàn toàn mới về Mặt Trăng.”
Chương trình Artemis tiêu tốn bao nhiêu?
Năm 2026 được xem là thời điểm mở ra một cuộc chạy đua không gian mới, khi Mặt Trăng trở lại vị trí trung tâm trong tham vọng khám phá vũ trụ của loài người. Với Mỹ, chương trình Artemis không chỉ nhằm đưa con người trở lại Mặt Trăng, mà còn đặt nền móng cho sự hiện diện lâu dài ngoài Trái Đất và những sứ mệnh xa hơn. Tuy nhiên, tham vọng đó đi kèm với một câu hỏi lớn: Artemis thực sự tiêu tốn bao nhiêu?
Chính quyền Mỹ dưới thời Tổng thống Donald Trump đã thúc đẩy việc chuyển trọng tâm thám hiểm không gian từ khu vực nhà nước sang khu vực tư nhân.
Theo đề xuất ngân sách năm 2026, Nhà Trắng dự kiến cắt giảm khoảng 6 tỷ USD, tương đương 24% ngân sách của NASA. Đáng chú ý, đề xuất này sẽ loại bỏ nhiều thành phần quan trọng của chương trình Mặt Trăng, bao gồm:bao gồm Hệ thống phóng không gian (SLS), một tên lửa khổng lồ do Boeing và Northrop Grumman chế tạo, và khoang phi hành đoàn Orion do Lockheed Martin chế tạo sau Artemis III. Nó cũng sẽ chấm dứt kế hoạch cho trạm Gateway - một trạm nghiên cứu và điểm trung chuyển được thiết kế để quay quanh quỹ đạo gần mặt trăng và dự kiến triển khai ban đầu trong sứ mệnh Artemis 4.
Hiệp định Artemis hiện đã được hơn 40 quốc gia ký kết phản ánh tầm nhìn mở rộng các khái niệm sở hữu và khai thác tài nguyên từ Trái Đất ra ngoài không gian, nhận được sự ủng hộ mạnh mẽ từ các tỷ phú công nghệ như Elon Musk và Jeff Bezos.
Để hiện thực hóa tham vọng này, Mỹ dự kiến triển khai các lò phản ứng hạt nhân trên bề mặt và quỹ đạo Mặt Trăng nhằm bảo đảm nguồn điện ổn định. Đồng thời tăng cường năng lực phát hiện và ứng phó với các mối đe dọa an ninh không gian. Song song với việc mở rộng cơ sở hạ tầng phóng, kế hoạch còn bao gồm việc xây dựng một nền tảng không gian thương mại vào năm 2030, nhằm thay thế Trạm Vũ trụ Quốc tế (ISS) và thu hút đầu tư từ các công ty tư nhân.
Về mặt tài chính, chính quyền Trump cũng đã chuẩn bị nguồn lực. Theo cái gọi là “Đạo luật Vĩ đại và Tuyệt vời”, NASA được đảm bảo khoảng 9,9 tỷ USD ngân sách bổ sung. Chính phủ Mỹ kỳ vọng rằng việc nới lỏng các quy định và cải thiện hạ tầng sẽ kích thích đầu tư tư nhân, đồng thời tạo ra hàng loạt việc làm mới trong các lĩnh vực sản xuất, phóng và vận chuyển không gian.
“Artemis là một chương trình quy mô lớn và cần nguồn đầu tư rất đáng kể. Nhưng điều quan trọng là khoản đầu tư này được phân bổ tới mọi bang trên nước Mỹ, thông qua mạng lưới các nhà cung cấp trên toàn quốc, qua đó tạo ra việc làm. Với mỗi đô la đầu tư cho phần cứng, ba đô la sẽ quay trở lại ngân khố Mỹ. Đây là một khoản đầu tư xứng đáng cho tương lai của đất nước.”
Theo một báo cáo từ Văn phòng Tổng thanh tra NASA, chương trình Artemis dự kiến sẽ tiêu tốn 93 tỷ USD từ năm 2012 đến năm 2025.
Chi phí cho một sứ mệnh đơn lẻ như Artemis I (không người lái) là khoảng 4 tỷ USD, và mỗi lần phóng tên lửa SLS/Orion có thể tốn đến 4.1 tỷ USD. Để so sánh, Mỹ từng chi 28 tỷ USD cho chương trình Apollo từ năm 1960 đến 1973, con số này tương đương khoảng 280 tỷ USD theo giá trị hiện nay.
Điều này đặt ra câu hỏi: Tại sao NASA vẫn muốn đưa con người lên Mặt Trăng thay vì chỉ sử dụng robot thăm dò?
Theo một số chuyên gia, việc đưa các phi hành gia lên mặt trăng thường đắt hơn tới 100 lần so với các robot thám hiểm nhưng hiệu quả hơn tới 1.000 lần. Ông Stephen Squyres, một nhà khoa học hành tinh và điều tra viên chính của các robot thám hiểm Spirit và Opportunity, đã nói rằng một phi hành gia chỉ cần chưa đầy một phút đã có thể hoàn thành khối lượng công việc cả một ngày của mỗi robot. Tuy nhiên, cái giá phải trả là rất lớn: chi phí của chương trình Artemis tương đương khoảng 30 sứ mệnh hoàn chỉnh của tàu thăm dò sao Hỏa Perseverance.
Tại sao Mặt Trăng hấp dẫn con người?
NASA đang từng bước xây dựng sự hiện diện lâu dài của con người trên Mặt Trăng, coi đây là trung tâm cho những tham vọng không gian trong nhiều thập kỷ tới. Mặt Trăng được xem như phòng thí nghiệm tự nhiên nơi nhân loại có thể học cách sống và làm việc bền vững ngoài Trái Đất và là bàn đạp tới các hành tinh khác trong hệ thiên hà.
Mặt Trăng lưu giữ lịch sử trái đất
Mặt Trăng không phải là là một hành tinh bình thường: nó là một bằng chứng gần như nguyên vẹn về quá khứ của Hệ Mặt Trời và là cửa sổ hé mở về cách Trái Đất hình thành và phát triển sự sống. Bề mặt Mặt Trăng là một hiện vật cổ xưa, lưu giữ hàng tỷ năm va chạm với các tiểu hành tinh và sao chổi. Bằng cách nghiên cứu cận cảnh hành tinh 4,5 tỉ năm tuổi này, chúng ta có thể tìm hiểu cách các vụ va chạm định hình Hệ Mặt Trời sơ khai và có khả năng đã mang các thành phần của sự sống đến Trái Đất. Tương tự, các vụ va chạm tiểu hành tinh với Trái Đất cổ đại có thể đã để lại những mảnh vỡ của hành tinh chúng ta trên Mặt Trăng, để các nhà thám hiểm tương lai tìm thấy.
Mặt Trăng chứa nhiều khoáng sản quý giá
Nhưng sức hấp dẫn của Mặt Trăng không chỉ đến từ vị trí chiến lược, mà còn nằm ở nguồn tài nguyên thiên nhiên dồi dào. Vệ tinh tự nhiên này chứa nhiều vật liệu quý giá như silicon, hydro, titan và các nguyên tố đất hiếm, những thành phần thiết yếu cho công nghiệp công nghệ cao hiện đại.
Đặc biệt, Mặt Trăng còn chứa một lượng đáng kể heli-3, một đồng vị hiếm trên Trái Đất nhưng được xem là nhiên liệu tiềm năng cho phản ứng nhiệt hạch. Dù chi phí khai thác và vận chuyển hiện vẫn rất cao, nhưng một số tài nguyên có giá trị lớn đủ để mang trở lại Trái Đất, nhất là trong bối cảnh nhiều nguồn tài nguyên trên hành tinh chúng ta đang bị khai thác quá mức và dần cạn kiệt.
“Điều chúng tôi muốn làm trong vòng 5 đến 7 năm tới là lên Mặt Trăng, thu hoạch Helium, đóng gói lại và mang về Trái Đất để bán cho các khách hàng trong lĩnh vực máy tính lượng tử và các ngành khác. Helium-3 có giá khoảng 20 triệu đô la Mỹ mỗi kilogram. Đây là tài nguyên duy nhất trong vũ trụ hiện nay có giá trị đủ cao để khai thác và mang về Trái Đất.”
Một phát hiện mang tính bước ngoặt khác là sự tồn tại của băng nước trên Mặt Trăng. Năm 2008, sứ mệnh Chandrayaan-1 của Ấn Độ lần đầu tiên xác nhận sự hiện diện của băng ở các vùng cực. Nguồn băng này đặc biệt quan trọng, vì nó có thể được sử dụng để cung cấp nước uống, trồng trọt, làm mát thiết bị, và thậm chí tách thành hydro và oxy để tạo nhiên liệu tên lửa.
Việc phát hiện băng ở các cực là một trong những lý do quan trọng khiến các căn cứ đầu tiên trên Mặt Trăng nhiều khả năng sẽ được xây dựng ở cực nam, dù khu vực này có địa hình phức tạp và việc hạ cánh vô cùng khó khăn.
Khi bức xạ Mặt Trời đã và đang được sử dụng để cung cấp điện cho tàu vũ trụ và vệ tinh, thì nước đá và đất đá trên Mặt Trăng lại mở ra một hướng đi hoàn toàn mới: sản xuất nhiên liệu ngay ngoài không gian. Điều này đồng nghĩa với việc các sứ mệnh thám hiểm sao Hỏa trong tương lai không cần mang toàn bộ nhiên liệu từ Trái Đất, mà có thể dừng lại trên Mặt Trăng để tiếp nhiên liệu, giúp giảm chi phí và tăng khả năng mở rộng các chuyến bay liên hành tinh.
“Trọng lực trên Mặt Trăng nhẹ hơn rất nhiều so với Trái Đất. Vì vậy cất cánh khỏi bề mặt Mặt Trăng hay vận chuyển tài nguyên từ Mặt Trăng tới Sao Hỏa dễ dàng hơn nhiều so với từ Trái Đất. Chúng ta cũng có thể xây dựng các nhà máy điện trên Mặt Trăng, để các tàu đổ bộ có thể hạ cánh và nạp năng lượng.”
Các nhà khoa học cho rằng trong tương lai, với động cơ nhiệt hạch, con người có thể đi từ Trái Đất đến Sao Hỏa chỉ trong 30–60 ngày, thay vì 6–7 tháng như hiện nay
Công nghệ mặt trăng mang lại lợi ích cho Trái Đất.
Người ta thường cho rằng điện thoại di động ngày nay là sản phẩm trực tiếp của các sứ mệnh Apollo trong thập niên 1960–1970. Trên thực tế, điều này không hoàn toàn chính xác. Điện thoại di động không ra đời trực tiếp từ công nghệ vũ trụ, nhưng chính chương trình Apollo đã tạo ra bước ngoặt quan trọng trong việc thu nhỏ các thiết bị điện tử và hệ thống viễn thông, đặt nền móng cho nhiều công nghệ hiện đại sau này.
Trong quá trình chuẩn bị đưa con người lên Mặt Trăng, các cơ quan vũ trụ buộc phải phát triển những hệ thống nhỏ gọn, nhẹ, tiết kiệm năng lượng nhưng vẫn cực kỳ bền bỉ và đáng tin cậy. Những yêu cầu khắt khe đó đã thúc đẩy hàng loạt đột phá công nghệ, sau này được chuyển giao và ứng dụng rộng rãi trong đời sống hằng ngày trên Trái Đất.
Các chương trình không gian không chỉ mở rộng ranh giới khám phá của nhân loại, mà còn gián tiếp cải thiện chất lượng cuộc sống của hàng tỷ người trên Trái Đất thông qua những công nghệ ra đời từ nhu cầu sinh tồn ngoài không gian. Và trong tương lai, Mặt Trăng sẽ chào đón sự hiện diện của con người tới làm việc và sinh sống.
