Mỹ đang chuẩn bị cho một cuộc tấn công mới ở Iran?
Làn sóng biểu tình ở Iran vẫn tiếp diễn kèm lời lẽ cứng rắn gia tăng từ Tổng thống Mỹ Donald Trump với chính quyền Tehran, khiến các quan chức Mỹ và Trung Đông quan ngại về một cuộc tấn công của Washington nhằm vào Iran sắp xảy ra.
Iran đang trải qua làn sóng bất ổn nghiêm trọng nhất trong nhiều năm, thậm chí được đánh giá là một trong những thử thách lớn nhất đối với nước Cộng hòa Hồi giáo này kể từ Cách mạng năm 1979. Các cuộc biểu tình bắt đầu nổ ra hồi cuối tháng 12/2025 đã lan ra nhiều thành phố lớn, làm rung chuyển đất nước, kéo theo các biện pháp an ninh cứng rắn của chính quyền và phản ứng ngày càng quyết liệt từ cộng đồng quốc tế.
Theo các nguồn tin, Tổng thống Mỹ Donald Trump đang cân nhắc khả năng tiến hành một cuộc tấn công mới vào Iran sau khi tỏ ra không đồng tình với việc Tehran kiểm soát các cuộc biểu tình và bạo loạn. Căng thẳng leo thang một lần nữa khiến Iran một lần nữa đứng bên bờ vực chiến tranh. Mặc dù vậy, theo nhận định của giới quan sát, bất cứ hành động quân sự nào đối với Iran cũng sẽ dẫn đến thảm họa không chỉ cho khu vực Trung Đông mà còn cho toàn thế giới.
Iran trong vòng xoáy bất ổn
Biểu tình bắt đầu nổ ra tại Iran từ ngày 28/12/2025 khi nhiều chủ cửa hàng đình công để phản đối giá cả leo thang do đồng Rial mất giá và tình trạng kinh tế trì trệ. Trong năm qua, đồng rial đã mất giá tới 83%, và tỷ lệ lạm phát chính thức ở mức 38%. Sự bất mãn của công chúng ngày càng gia tăng trong bối cảnh các lệnh trừng phạt quốc tế và niềm tin vào chính phủ suy giảm.
“Cuộc sống thường nhật ở Iran vừa bình thường, nhưng cũng vô cùng khó khăn. Quốc gia này đã phải chịu các lệnh trừng phạt kéo dài suốt hàng thập kỷ, nhưng việc Tổng thống Trump tái áp đặt các biện pháp trừng phạt nhằm gây áp lực tối đa đã ảnh hưởng sâu sắc đến người dân Iran. Cũng cần nhớ rằng vào năm 2025, Israel và Mỹ đã tiến hành các cuộc tấn công quân sự vào nước Cộng hòa Hồi giáo. Cuộc tấn công này cùng với tình trạng quản lý kinh tế yếu kém, tham nhũng, khủng hoảng nước và điện, đang gây áp lực rất lớn lên một bộ phận dân chúng Iran.”
Trong bối cảnh ấy, chỉ trong vòng vài ngày, các cuộc biểu tình đã lan rộng tại thủ đô Tehran và nhiều thành phố khác, rồi leo thang thành bạo lực khi người biểu tình đụng độ với cảnh sát và tấn công các cơ quan chính phủ. Báo chí địa phương cho biết, hàng trăm người, trong đó hơn 100 thành viên lực lượng an ninh đã thiệt mạng, trong khi hàng nghìn người bị bắt giữ. Còn theo báo cáo tổng hợp từ các tổ chức nhân quyền quốc tế và các nguồn theo dõi tình hình tại Iran, tổng số người biểu tình thiệt mạng đã vượt mốc 600, trong khi hơn 10.000 người bị bắt.
Chính quyền Iran thừa nhận nền kinh tế nước này rơi vào tình trạng bất ổn là nguyên nhân dẫn tới các cuộc biểu tình hiện nay của một bộ phận người dân. Tuy nhiên, họ cũng khẳng định các phần tử quá khích lợi dụng tình hình gây bạo loạn phải bị nghiêm trị theo pháp luật. Tehran bác bỏ các cáo buộc cho rằng lực lượng an ninh sử dụng bạo lực quá mức, đồng thời cho rằng một số thông tin lan truyền trên mạng xã hội là không chính xác. Trong nỗ lực giải quyết vấn đề, giới chức Iran đã nỗ lực đối thoại với người dân.
“Chính phủ sẽ lắng nghe một cách kiên nhẫn, ngay cả khi có những ý kiến gay gắt, bởi vì chúng tôi tin rằng người dân của chúng ta đủ kiên nhẫn, và khi họ lên tiếng, áp lực đặt lên họ rất lớn. Nhiệm vụ của chính phủ là lắng nghe tiếng nói và giúp họ đạt được sự hiểu biết chung để giải quyết các vấn đề tồn tại trong xã hội.”
Một số nhượng bộ cũng đã được đưa ra. Thống đốc Ngân hàng Trung ương Iran Mohammad Farzin đã từ chức. Chính phủ Iran thậm chí còn tuyên bố mỗi người dân sẽ nhận được khoản trợ cấp trị giá 10 triệu riyal, tương đương khoảng 10 đô la Mỹ. Biện pháp này sẽ đòi hỏi ít nhất 720 triệu đô la chi tiêu mỗi tháng, tương đương 1/4 tổng thu ngân sách quốc gia năm 2024. Nhằm kiềm chế bạo lực lan rộng, chính quyền cũng ngắt kết nối Internet. Tuy nhiên, bất chấp tất cả những nỗ lực ấy, các cuộc biểu tình vẫn tiếp diễn. Iran cho rằng một phần nguyên nhân là do sự can thiệp có tổ chức của các thế lực bên ngoài.
“Mỹ và Israel đang ở đó, chỉ đạo những người này, nói với họ: cứ tiến hành đi, chúng tôi ủng hộ các anh. Chính những kẻ đã tấn công đất nước này và giết hại thanh niên và trẻ em của chúng ta giờ lại đang ra lệnh cho họ, nói với họ: các anh cứ thực hiện các hành động phá hoại, và chúng tôi sẽ hỗ trợ các anh từ phía sau.”
Trước đó, các hacker địa phương đã công bố dữ liệu của 600 cá nhân được cho là có liên hệ với tình báo Israel và tham gia tổ chức các cuộc biểu tình. Cơ quan tình báo thuộc Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo cũng thông báo về việc bắt giữ một điệp viên Mossad ở Iran. Về phần mình, Bộ Ngoại giao Mỹ bác bỏ cáo buộc của Iran và nói rằng Tehran đang “đánh lạc hướng dư luận khỏi những vấn đề nội bộ”.
Liệu Mỹ có tấn công Iran?
Theo nhà nghiên cứu Nga Malek Dudakov, mục tiêu chính của Mỹ và Israel là thiết lập một chính phủ thân Mỹ ở Tehran. Hiện tại, Nhà Trắng tin rằng việc thay đổi chế độ có thể xảy ra mà không cần tấn công Iran, nhưng điều đó có thể thay đổi trong những ngày tới.
Làn sóng biểu tình mạnh mẽ làm rung chuyển Iran kể từ cuối tháng 12 năm ngoái đã thu hút sự chú ý của Washington. Tổng thống Mỹ Donald Trump đe dọa sẽ can thiệp, cho biết ông đang xem xét “các lựa chọn rất mạnh mẽ” để giải cứu nếu Tehran sử dụng vũ lực với người biểu tình ôn hoà. Trước đó, tờ New York Times dẫn nguồn tin nói rằng, ông Trump đã xem xét một số phương án tấn công Iran.
“Tôi đang nghĩ đến Iran. Khi tôi chứng kiến những cái chết đang xảy ra ở đó, chúng tôi phải suy nghĩ. Trong khoảng 20 phút nữa, chúng tôi sẽ có những con số chính xác về những gì đang xảy ra và chúng tôi sẽ có hành động phù hợp.”
Nhà Trắng hôm 12/1 cho biết các lựa chọn này bao gồm cả các cuộc không kích. Theo các chuyên gia quân sự, mục tiêu của Mỹ có thể bao gồm cơ sở hạ tầng, các trung tâm chỉ huy và kiểm soát, các kho vũ khí và vật tư của quân đội và lực lượng Vệ binh Cách mạng Iran, cũng như các lãnh đạo cấp cao của nước này.
Tuy nhiên, không rõ liệu chiến lược này có thể giúp Mỹ đạt được mục tiêu hay không, trong khi chúng có thể gây ra tác dụng ngược. Các chuyên gia cho rằng, một chiến dịch quân sự có thể củng cố luận điệu của chính phủ Iran, vốn cho rằng “những kẻ bạo loạn” và “khủng bố” đã châm ngòi bạo lực và cáo buộc Mỹ và Israel kích động bất ổn.
Đáng chú ý, dù các cuộc biểu tình có quy mô lớn, nhưng hiện chưa xuất hiện dấu hiệu rạn nứt nghiêm trọng trong hàng ngũ lãnh đạo giáo sĩ, quân đội hay lực lượng an ninh Iran. Phe đối lập vẫn phân tán, thiếu một lãnh đạo trung tâm và chưa hình thành được một cấu trúc đủ mạnh để chuyển hóa bất mãn xã hội thành thay đổi chính trị mang tính hệ thống. Điều này khiến triển vọng thay đổi chế độ trong ngắn hạn trở nên khó đoán định, đồng thời đặt ra câu hỏi về hiệu quả thực tế của các biện pháp gây áp lực từ bên ngoài.
“Tổng thống Trump đang tìm cách thể hiện lập trường cứng rắn và tạo sự khác biệt so với các tổng thống tiền nhiệm, nhưng tôi sẽ rất ngạc nhiên nếu ông ấy biến lời nói thành hành động. Ông Trump là một tổng thống theo chủ nghĩa “Nước Mỹ trên hết”. Vì vậy, tôi không chắc liệu áp lực trên Twitter hay ngoại giao có mang lại kết quả tích cực nào ở Tehran hay không.”
Về quân sự, chiến dịch bắt giữ nhà lãnh đạo Venezuela Nicolás Maduro hồi đầu tháng này từng làm dấy lên suy đoán rằng các lựa chọn của Mỹ có thể bao gồm một chiến dịch tương tự để làm suy yếu chính quyền Iran. Tuy nhiên, một số cố vấn của ông Trump đã cảnh báo rằng việc thực hiện điều đó ở Iran sẽ phức tạp hơn rất nhiều, khi trong năm qua, Mỹ đã giảm sự hiện diện quân sự ở vùng Vịnh và Địa Trung Hải, điều một số tàu chiến tham gia chiến dịch chống tàu buôn ma túy ở vùng biển Caribe và Thái Bình Dương. Một cựu quan chức quốc phòng cấp cao của Mỹ cho biết, “sự khác biệt lớn giữa Venezuela và Iran là khả năng tiếp cận”. “Tầm bắn rất xa. Nhưng biên độ an toàn lại rất nhỏ.” Trong khi đó, Tehran đã tuyên bố sẽ trả đũa bất kỳ tài sản nào của Mỹ trong khu vực nếu Mỹ tấn công.
“Tôi có một lời khuyên dành cho vị Tổng thống ảo tưởng của nước Mỹ: Hãy cẩn thận, bởi vì những lời khuyên ông nhận được về việc tấn công Iran cũng chính là những lời khuyên đã nói với ông rằng Mashhad đã thất thủ. Do đó, để tránh tính toán sai lầm, hãy biết rằng trong trường hợp tấn công Iran, các vùng lãnh thổ bị Israel chiếm đóng cũng như các căn cứ quân sự của Mỹ trong khu vực sẽ là mục tiêu hợp pháp của chúng tôi.”
Bất chấp những thiệt hại do các cuộc tấn công của Israel và Mỹ gây ra, Iran vẫn sở hữu một kho vũ khí tên lửa đạn đạo đáng kể. Trên khắp Trung Đông, các đồng minh và lực lượng ủy nhiệm của Iran có thể đã biến mất - như cựu Tổng thống Syria Bashar al-Assad - hoặc bị suy yếu, như trường hợp lực lượng Hezbollah ở Liban, nhưng “Trục Kháng chiến” vẫn chưa bị suy yếu hoàn toàn. Lực lượng Houthi ở Yemen và các nhóm dân quân Shia ở Iraq vẫn có khả năng hành động. Một quan chức Mỹ ngày 14/1 cho biết Washington đang bắt đầu rút một phần nhân sự khỏi các căn cứ tại Trung Đông, sau khi Iran cảnh báo sẽ tấn công các mục tiêu của Mỹ nếu bị không kích.
Nguy cơ đổ vỡ thỏa thuận đình chiến thương mại Mỹ - Trung
Giới quan sát nhận định, lựa chọn chính sách đối với Iran đang đặt Chính quyền Tổng thống Trump trước bài toán cân bằng giữa răn đe và kiểm soát rủi ro. Các phương án như tấn công quân sự hoặc mở rộng chiến dịch mạng đều tiềm ẩn nguy cơ gây thương vong cho dân thường và kéo Washington vào một cuộc đối đầu mới tại Trung Đông - điều mà dư luận Mỹ không hoàn toàn ủng hộ. Trong khi đó, các biện pháp kinh tế và ngoại giao, dù ít rủi ro hơn, nhưng lại có những hạn chế nhất định.
Ngày 12/1, Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố áp thuế 25% đối với các đối tác thương mại của Iran, cho biết quyết định này có hiệu lực ngay lập tức. Theo nhà lãnh đạo Mỹ, biện pháp áp này nhằm gia tăng sức ép kinh tế đối với Iran. Hiện vẫn chưa rõ liệu mức thuế này sẽ được cộng dồn vào các nghĩa vụ thuế hiện hành mà các đối tác kinh tế của lran đang phải chi trả hay không.
Các dữ liệu kinh tế cho thấy Tehran đang giao dịch trực tiếp hoặc gián tiếp với hàng chục quốc gia. Các đối tác thương mại hàng đầu của Iran gồm Trung Quốc, Iraq, Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất, Thổ Nhĩ Kỳ và Ấn Độ. Trong đó, Trung Quốc - quốc gia mua dầu mỏ Iran nhiều nhất và là nhà cung cấp chủ chốt của hầu hết mọi mặt hàng, từ công nghiệp đến công nghệ cao cho Tehran - sẽ chịu tác động nặng nề nhất bởi mức thuế quan mà ông Trump vừa công bố. Theo số liệu của hải quan Trung Quốc, trong 11 tháng đầu năm 2025, Trung Quốc đã xuất khẩu 6,2 tỷ USD hàng hóa sang Iran và nhập khẩu 2,85 tỷ USD, không bao gồm dầu mỏ, mặt hàng mà Bắc Kinh không công bố khối lượng.
Giới chức Trung Quốc đã lên tiếng về tuyên bố của nhà lãnh đạo Mỹ, cho rằng với những hành động như vậy, Washington đang làm mất lòng các đối tác thương mại.
“Lập trường của Trung Quốc về thuế quan rất rõ ràng. Chúng tôi luôn tin rằng không có người thắng cuộc trong một cuộc chiến thuế quan. Trung Quốc sẽ kiên quyết bảo vệ các quyền và lợi ích hợp pháp của mình.”
Theo giới quan sát, nếu mức thuế quan 25% thực sự được áp đặt, Bắc Kinh sẽ có thể trả đũa bằng các biện pháp tương ứng. Hơn nữa, Bắc Kinh cũng có thể sẽ sử dụng các cơ chế đã từng áp dụng trước đây, như áp đặt các hạn chế đối với việc xuất khẩu kim loại đất hiếm hoặc tạo ra các rào cản đối với việc nhập khẩu các sản phẩm công nghệ cao của Mỹ. Trung Quốc cũng có thể đệ đơn kiện Mỹ lên WTO vì vi phạm luật quốc tế.
Theo ông Alexey Rodin, cố vấn tài chính và người sáng lập Rodin.Capital, thuế quan mà ông Trump áp đặt lên các đối tác của Iran và các biện pháp đáp trả của Trung Quốc có thể phá vỡ thỏa thuận đình chiến thương mại mà Tổng thống Trump đạt được với Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình vào mùa thu năm ngoái. Tuy nhiên, hiện tại, nguy cơ xung đột thương mại giữa hai nước leo thang đến đỉnh điểm, với mức thuế quan vượt quá 100%, như mùa xuân năm 2025, khó có thể xảy ra.
Đối với thế giới, theo nhận định của bà Olga Belenkaya, Trưởng bộ phận Phân tích Kinh tế vĩ mô tại FG Finam, nền kinh tế toàn cầu đã trở nên ít nhạy cảm hơn với các thông báo về thuế quan mới. Tác động trực tiếp của các biện pháp này có thể sẽ nhỏ trừ khi Mỹ thực sự đồng ý phá bỏ hoàn toàn thỏa thuận đình chiến thương mại mong manh với Trung Quốc. Tuy nhiên, những hành động gần đây của ông Trump cho thấy địa chính trị vẫn là rủi ro chính đối với nền kinh tế toàn cầu; tình hình đang thay đổi nhanh chóng và những diễn biến trong tương lai vẫn khó lường.
Bất ổn tại Iran phản ánh những mâu thuẫn sâu sắc tích tụ trong nhiều thập kỷ: nền kinh tế chịu trừng phạt kéo dài, sự bất mãn xã hội ngày càng lớn và mô hình quản trị gặp thách thức trong bối cảnh khu vực và thế giới biến động nhanh chóng. Tác động của cuộc khủng hoảng này, vì vậy, không chỉ giới hạn trong biên giới Iran, mà còn có thể định hình lại cục diện Trung Đông, thị trường năng lượng toàn cầu và cách thức các cường quốc lớn sử dụng công cụ kinh tế, ngoại giao, quân sự trong cạnh tranh chiến lược. Trong bối cảnh đó, diễn biến tiếp theo ở Iran sẽ phụ thuộc vào nhiều yếu tố đan xen: mức độ kiểm soát tình hình của chính quyền Tehran, sự bền bỉ của phong trào phản đối trong nước, cũng như lựa chọn chính sách của Mỹ và các nước liên quan. Điều chắc chắn là bất ổn tại Iran đã trở thành một biến số quan trọng trong bức tranh địa chính trị toàn cầu hiện nay, với những hệ quả khó có thể đo lường đầy đủ trong ngắn hạn.
