Trong nhiều thập kỷ, Hà Nội tồn tại một nghịch lý âm thầm: càng giàu di sản, càng khó phát triển từ di sản. Những nhà máy cũ, kho bãi, xí nghiệp ven sông, những không gian công nghiệp từng là biểu tượng của một thời lao động và kiến thiết, dần trở thành “vùng mờ” trong đời sống đô thị. Không còn chức năng sản xuất, nhưng cũng không đủ cơ chế để tái sinh. Chúng nằm đó - không chết hẳn, cũng không sống đúng nghĩa.

Đó không phải là sự thiếu hụt về ý tưởng hay khát vọng, mà là hệ quả của những nút thắt thể chế kéo dài.

PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên Thường trực Ủy ban Văn hóa, Giáo dục của Quốc hội, từng chỉ ra một thực tế dai dẳng: hệ thống pháp lý liên quan đến văn hóa tồn tại sự “lệch pha” nghiêm trọng. Lệch giữa quy hoạch đô thị và quy hoạch văn hóa. Lệch giữa chủ trương xã hội hóa và cách quản lý tài sản công. Lệch giữa yêu cầu phát triển sáng tạo với tư duy hành chính an toàn.

Trong cơ chế cũ, văn hóa thường được nhìn như lĩnh vực cần bảo vệ, hơn là lĩnh vực cần phát triển. Vì sợ rủi ro, vì e ngại sai phạm, nhiều thiết chế văn hóa bị “đóng băng” trong khuôn khổ quản lý cứng nhắc. Việc định giá tài sản công, định giá thương hiệu văn hóa, hay phê duyệt mô hình hợp tác với khu vực tư nhân đều trở thành những “cửa ải” khiến không ít ý tưởng phải dừng lại trên giấy.

Hệ quả là các bảo tàng, nhà văn hóa, không gian di sản tồn tại một cách lặng lẽ: có mặt trong quy hoạch, nhưng thiếu sức hút trong đời sống. Văn hóa bị vô tình đẩy vào vị trí tiêu tiền ngân sách, thay vì được nhìn nhận như một nguồn lực tạo giá trị.

Chính trong bối cảnh ấy, Luật Thủ đô sửa đổi ra đời mang ý nghĩa vượt lên trên một văn bản pháp lý thông thường. Đặc biệt, Điều 21 được giới chuyên gia coi là điểm mở then chốt cho công nghiệp văn hóa của Hà Nội.

Điều làm nên tính đột phá của Luật Thủ đô sửa đổi không chỉ nằm ở nội dung, mà nằm ở tư duy thể chế. Lần đầu tiên, mô hình hợp tác công - tư (PPP) trong lĩnh vực văn hóa được luật hóa ở cấp độ đặc thù cho Thủ đô - một khoảng trống kéo dài nhiều năm trong hệ thống pháp luật.

Sự thay đổi này đánh dấu bước chuyển quan trọng: văn hóa không còn đứng ngoài dòng chảy kinh tế, mà được đặt vào trung tâm của chiến lược phát triển. Khi luật cho phép Hội đồng nhân dân thành phố ban hành các cơ chế đặc thù, Hà Nội có điều kiện chủ động tháo gỡ những rào cản vốn tồn tại dai dẳng: từ sử dụng đất, khai thác tài sản công, đến chia sẻ lợi ích giữa Nhà nước và doanh nghiệp.

Đây không phải là việc “nới lỏng quản lý”, mà là chuyển từ tư duy quản lý sang tư duy kiến tạo. Nhà nước không làm thay thị trường, nhưng tạo ra luật chơi rõ ràng để thị trường vận hành trong khuôn khổ giá trị văn hóa.

Thực tế đã cho thấy, khi thể chế mở đường, nguồn lực xã hội sẽ tự tìm đến. Câu chuyện Tập đoàn Vingroup tham gia xây dựng Trung tâm Triển lãm Quốc gia là một minh chứng điển hình. Một công trình văn hóa - triển lãm quy mô lớn, không chỉ phục vụ các sự kiện trọng đại của đất nước, mà còn góp phần định hình thị trường triển lãm, sự kiện, sáng tạo nội dung tại Việt Nam.

Ở đây, Nhà nước đóng vai trò “mở cửa” thể chế, còn doanh nghiệp mang theo nguồn lực tài chính, năng lực quản trị và tầm nhìn thị trường. Sự kết hợp ấy cho thấy văn hóa hoàn toàn có thể trở thành lĩnh vực đầu tư nghiêm túc, dài hạn - nếu luật pháp chỉ rõ con đường và lợi ích.

Quan trọng hơn, Luật Thủ đô sửa đổi đặt con người và giá trị văn hóa vào vị trí trung tâm. Theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, khi chính trị, kinh tế, khoa học - công nghệ cùng hướng về mục tiêu nâng cao đời sống tinh thần, những “chướng ngại vô hình” sẽ tự bị gỡ bỏ. Văn hóa không còn là phần trang trí cho phát triển, mà trở thành nền tảng định hướng phát triển.

Trong tầm nhìn ấy, công nghiệp văn hóa không chỉ tạo ra doanh thu hay đóng góp GDP, mà còn tạo ra bản sắc, niềm tự hào và sự gắn kết xã hội. Đó là lý do vì sao việc mở cửa thể chế cho sáng tạo không đơn thuần là một quyết định pháp lý, mà là lựa chọn chiến lược cho tương lai Thủ đô.

Luật Thủ đô sửa đổi, vì thế, không chỉ tháo gỡ những nút thắt tồn tại nhiều năm, mà còn gửi đi một thông điệp rõ ràng: Hà Nội sẵn sàng bước sang một giai đoạn phát triển mới, nơi sáng tạo không bị trói buộc, di sản không bị bỏ quên, và văn hóa thực sự trở thành sức mạnh nội sinh của đô thị.

Nếu Luật Thủ đô sửa đổi mở ra cánh cửa thể chế, thì câu hỏi tiếp theo đặt ra là: sáng tạo sẽ diễn ra ở đâu? Bởi công nghiệp văn hóa, suy cho cùng, không tồn tại trong văn bản pháp luật, mà hình thành trong những không gian cụ thể - nơi con người gặp gỡ, va chạm và cùng tạo ra giá trị mới.

Kiến trúc sư Đoàn Kỳ Thanh tiếp cận vấn đề từ chính thực tiễn ấy. Ông cho rằng, nói đến phát triển công nghiệp văn hóa mà không bàn đến không gian thì giống như nói đến cất cánh mà không có đường băng.

Theo KTS Đoàn Kỳ Thanh, sự khác biệt cốt lõi giữa sinh hoạt văn hóa và công nghiệp văn hóa nằm ở mật độ và sự kết nối. Các ngành sáng tạo - từ âm nhạc, điện ảnh, mỹ thuật, thiết kế đến nghệ thuật trình diễn - chỉ thực sự tạo ra giá trị kinh tế khi chúng được đặt trong cùng một không gian đủ lớn, đủ mở, đủ linh hoạt để tương tác thường xuyên.

Từ đó, ông đưa ra khái niệm giàu hình ảnh: “vận tốc cất cánh”. Một khu công nghiệp văn hóa cũng giống như một chiếc máy bay. Nếu đường băng quá ngắn, nếu lực đẩy không đủ mạnh, máy bay sẽ không thể rời mặt đất. Với sáng tạo cũng vậy: nếu không gian quá nhỏ, nhà sáng tạo bị phân tán, sự cộng hưởng sẽ không xảy ra.

Thực tế tại Hà Nội cho thấy, trong nhiều năm, các nhà sáng tạo hoạt động rời rạc, manh mún. Mỗi nhóm một góc, mỗi không gian một mảnh, thiếu những “điểm tụ” đủ lớn để hình thành sức mạnh hợp lực. Điều này khiến tiềm năng sáng tạo bị triệt tiêu ngay từ đầu vào, trước khi kịp tạo ra giá trị kinh tế và lan tỏa xã hội.

Trong bối cảnh đó, các nhà máy cũ, kho bãi, bãi bồi sông Hồng nổi lên như những “đường băng” hiếm hoi còn lại trong lõi đô thị Hà Nội. Không chỉ bởi diện tích đủ lớn, mà còn bởi chúng mang trong mình ký ức công nghiệp, lớp trầm tích lịch sử - yếu tố mà các không gian xây mới khó có thể thay thế.

KTS Đoàn Kỳ Thanh nhìn bãi giữa và bờ vở sông Hồng không phải là đất trống chờ khai thác bất động sản, mà là một không gian kể chuyện. Ở đó, âm nhạc có thể kết hợp với điện ảnh, nghệ thuật trình diễn gắn với du lịch sinh thái, các lễ hội đương đại hòa vào nhịp chảy của con sông gắn liền với lịch sử Thăng Long - Hà Nội.

Ý tưởng “Quận nghệ thuật Sông Hồng”, được ông theo đuổi từ năm 2019, xuất phát từ chính tầm nhìn này: tạo ra một hệ sinh thái sáng tạo quy mô đủ lớn, nơi các ngành công nghiệp văn hóa không chỉ cùng tồn tại, mà cùng phát triển, tạo ra những sản phẩm có khả năng cạnh tranh quốc tế.

Sự khác biệt căn bản giữa khu công nghiệp văn hóa và các trung tâm thương mại thông thường nằm ở chiều sâu tương tác. Nếu trung tâm thương mại chủ yếu vận hành theo mô hình cung - cầu một chiều, thì không gian sáng tạo là nơi nghệ sĩ, công chúng và cộng đồng cùng tham gia vào quá trình tạo giá trị. Ở đó, người xem không chỉ tiêu thụ sản phẩm văn hóa, mà trở thành một phần của trải nghiệm.

Mô hình này đòi hỏi một cách tiếp cận quản trị hoàn toàn khác. Không gian sáng tạo không thể bị bó buộc bởi những quy định cứng nhắc vốn phù hợp với quản lý hành chính thuần túy. Nó cần sự linh hoạt để cho phép thử nghiệm, cho phép sai số, và cho phép sáng tạo phát triển theo nhịp điệu tự nhiên.

Thực tế đã từng chứng minh sức sống của tư duy này qua Zone 9 - tổ hợp sáng tạo tồn tại trong thời gian không dài, nhưng để lại dấu ấn sâu đậm trong đời sống văn hóa đô thị Hà Nội. Trong không gian nhà máy cũ, các nghệ sĩ, nhà thiết kế, nhạc sĩ, quán cà phê, phòng triển lãm cùng hiện diện, tạo nên một bầu không khí sáng tạo hiếm có.

Zone 9 cho thấy một điều tưởng như đơn giản nhưng rất căn bản: khi những người sáng tạo được đặt cạnh nhau, sáng tạo sẽ tự tìm thấy con đường của nó. Sự kết thúc sớm của Zone 9 không làm mất đi giá trị của mô hình, mà ngược lại, trở thành minh chứng rõ ràng cho nhu cầu có thật của cộng đồng sáng tạo - và cho thấy điều gì sẽ xảy ra nếu thiếu một khung pháp lý bảo vệ.

Từ bài học ấy, có thể thấy rằng không gian sáng tạo không chỉ là vấn đề kiến trúc hay quy hoạch, mà là vấn đề lựa chọn phát triển. Giữ lại nhà máy cũ hay phá bỏ để xây mới không đơn thuần là bài toán kinh tế ngắn hạn, mà là quyết định về bản sắc đô thị trong dài hạn.

Khi thể chế đã mở, câu hỏi đặt ra cho Hà Nội là: có đủ dũng khí để dành những không gian quý giá ấy cho sáng tạo hay không? Bởi chỉ khi có đường băng đủ dài và đủ rộng, công nghiệp văn hóa mới có thể thực sự cất cánh, mang theo khát vọng đưa Hà Nội trở thành một trung tâm sáng tạo của khu vực.

Khi thể chế đã được khơi thông và không gian sáng tạo dần hiện hình, câu hỏi quan trọng nhất không còn là “làm gì” hay “làm ở đâu”, mà là làm cho ai và cùng ai. Bởi công nghiệp văn hóa, nếu thiếu cộng đồng, sẽ nhanh chóng trở thành một mô hình trưng bày đẹp mắt nhưng rỗng ruột.

Từ kinh nghiệm quốc tế, bài học rút ra rất rõ. Những mô hình thành công như khu 798 (Bắc Kinh) hay M50 (Thượng Hải) chỉ thực sự sống động khi vẫn giữ được cộng đồng sáng tạo gốc. Ngược lại, không ít không gian mang danh “văn hóa” nhưng nhanh chóng biến thành khu thương mại cao cấp, bởi lõi sáng tạo bị đẩy ra ngoài.

Ở Việt Nam, sự biến mất của di sản Ba Son tại TP.HCM vẫn được nhắc lại như một lời cảnh tỉnh. Khi lớp trầm tích đô thị bị xóa bỏ, không chỉ mất đi một công trình, mà mất luôn ký ức và khả năng kể chuyện của thành phố. Di sản, một khi đã mất, không thể tái tạo bằng bất kỳ dự án nào.

Trong bối cảnh đó, những chuyển động tại Hà Nội mang ý nghĩa đặc biệt. Việc giữ lại Nhà máy xe lửa Gia Lâm, phát triển các tour du lịch đêm kết hợp công nghệ, hay sự xuất hiện ngày càng nhiều không gian sáng tạo cho thấy một cách tiếp cận khác: làm mới đô thị bằng ký ức, chứ không thay ký ức bằng bê tông.

Theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, khi người dân được trao vai trò “đồng quản trị”, họ sẽ coi không gian sáng tạo là một phần đời sống của mình, chứ không phải một dự án xa lạ. Khi đó, văn hóa không cần những khẩu hiệu lớn, mà tự lan tỏa bằng sự gắn bó và tự hào.

Hiện nay, Hà Nội đã có gần 200 không gian sáng tạo lớn nhỏ. Con số ấy chưa phải đích đến, nhưng là dấu hiệu cho thấy một thói quen hưởng thụ văn hóa mới đang hình thành trong đời sống đô thị. Người dân không chỉ đến xem, mà đến để trải nghiệm, tham gia và đồng sáng tạo.

Ở chiều sâu hơn, đó là sự chuyển dịch trong tư duy phát triển: di sản không còn là gánh nặng của quá khứ, mà là tài sản chiến lược của tương lai. Khi được đặt trong một cơ chế quản trị đúng đắn, di sản có thể trở thành nguồn lực sáng tạo vô tận, nuôi dưỡng cả kinh tế lẫn tinh thần.

Hà Nội hôm nay đang đứng trước một cơ hội hiếm có. Luật Thủ đô đã mở khung thể chế. Những không gian di sản vẫn còn đó. Cộng đồng sáng tạo đang chờ được tiếp sức. Vấn đề còn lại không phải là thiếu điều kiện, mà là lựa chọn con đường phát triển.

Và nếu lựa chọn đặt văn hóa làm điểm tựa, Hà Nội hoàn toàn có thể đi xa - không phải bằng chiều cao của những tòa nhà, mà bằng độ sâu của ký ức và sức mạnh của sáng tạo cộng đồng.

Việc hình thành các khu công nghiệp văn hóa tại Hà Nội là một chiến lược toàn diện, kết nối giữa khát vọng chính trị, tư duy quy hoạch và sức sáng tạo của nhân dân. Khi những nút thắt thể chế được gỡ bỏ và những không gian di sản được đánh thức, Hà Nội sẽ không chỉ bảo tồn được bản sắc mà còn tạo ra động lực tăng trưởng mới. Sự kết hợp này giống như việc lắp ghép một bộ máy hoàn chỉnh: Luật Thủ đô là bộ khung vững chãi, quy hoạch không gian là những bánh răng vận hành, và sự sáng tạo của cộng đồng chính là nguồn nhiên liệu vĩnh cửu đưa con tàu văn hóa Thủ đô vươn tầm quốc tế.