ĐÀI PHÁT THANH
& TRUYỀN HÌNH HÀ NỘI

Quan hệ đồng minh giữa Mỹ và châu Âu tiếp tục gặp nhiều sóng gió, khi Tổng thống Mỹ Donald Trump hồi cuối tuần qua bất ngờ công bố kế hoạch áp thuế quan đối với hàng loạt quốc gia châu Âu, với lý do các nước này phản đối tham vọng của ông nhằm thâu tóm Greenland - vùng lãnh thổ tự trị thuộc Đan Mạch. Động thái này không chỉ thổi bùng tranh cãi về tương lai hòn đảo chiến lược ở Bắc Cực, mà còn làm gia tăng căng thẳng xuyên Đại Tây Dương, với những hệ lụy sâu rộng về chính trị, thương mại và an ninh.

Chia rẽ đồng minh, đối thủ hưởng lợi

Theo thông báo trên mạng xã hội, ông Trump sẽ áp mức thuế 10% đối với tất cả hàng hóa nhập khẩu từ Đan Mạch, Na Uy, Thụy Điển, Pháp, Đức, Anh, Hà Lan và Phần Lan từ ngày 1/2. Nếu Mỹ vẫn chưa đạt được thỏa thuận về Greenland, mức thuế sẽ tăng lên 25% từ ngày 1/6 và tiếp tục được áp dụng cho đến khi thỏa thuận được ký kết.

Ông Trump cho rằng, Mỹ đã trợ cấp cho Đan Mạch và các nước châu Âu khác trong nhiều năm qua, vì vậy giờ đây các quốc gia này cần đáp lại. Ngoài ra, ông khẳng định, hòn đảo này rất quan trọng cho việc xây dựng hệ thống phòng thủ tên lửa Vòm vàng của Mỹ, qua đó sẽ giúp NATO mạnh mẽ và hiệu quả hơn.

Động thái áp thuế của ông Trump ngay lập tức gây tranh cãi ở cả hai bờ Đại Tây Dương. Tại Mỹ, nhiều thành viên đảng Cộng hòa đã chỉ trích bước đi mới của ông chủ Nhà Trắng. Thượng nghị sĩ Thom Tillis nhận xét rằng: lời đe dọa thuế “có hại cho nước Mỹ” nhưng lại có “lợi cho các đối thủ muốn thấy NATO chia rẽ”. Một cuộc thăm dò do Reuters/Ipsos công bố mới đây cho thấy, chưa đến 1/5 người Mỹ ủng hộ nỗ lực của ông Trump trong việc sáp nhập Greenland.

Trên bình diện châu Âu, Chủ tịch Hội đồng châu Âu Antonio Costa và Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen cảnh báo: các biện pháp thuế quan đơn phương có thể làm suy yếu quan hệ xuyên Đại Tây Dương và tạo ra “vòng xoáy nguy hiểm”. Tại Đan Mạch và Greenland, hàng ngàn người đã xuống đường phản đối ý định sáp nhập Greenland vào Mỹ.

Bà Lisa Jorgensen - người dân Greenland bày tỏ: “Tôi nghĩ ông Trump đã đi quá giới hạn. Đây chỉ là những lời đe dọa lặp đi lặp lại và chúng tôi dường như không thể đối thoại với ông ấy theo khuôn mẫu thông thường. Không ai biết chắc điều gì sẽ xảy ra, nhưng Greenland và Đan Mạch có rất nhiều đồng minh”.

Trong khi đó, các nhà phân tích nhận định, động thái này không chỉ làm leo thang đáng kể cuộc đối đầu giữa Mỹ và châu Âu, mà còn có nguy cơ tạo ra vết rạn nứt xuyên Đại Tây Dương lớn nhất trong nhiều thế hệ. Hiện Mỹ áp thuế 10% với hàng nhập từ Anh và 15% với hàng từ EU, các mức thuế mới nhiều khả năng sẽ cộng thêm vào mức thuế hiện hành.

Thực tế, việc dùng thuế quan để gây sức ép là một chiến lược thường xuyên của Tổng thống Mỹ Trump. Ông từng nhiều lần sử dụng công cụ này để đạt mục tiêu chính trị và ngoại giao, với một số thành công nhất định. Chẳng hạn, đầu năm 2025, Colombia đồng ý tiếp nhận máy bay quân sự chở người di cư bị trục xuất sau khi ông Trump đe dọa áp thuế cao đối với hàng xuất khẩu của Bogota sang Mỹ. Trong trường hợp Greenland, ông Trump cũng khẳng định Mỹ “sẵn sàng đàm phán ngay lập tức” với Đan Mạch hoặc bất kỳ quốc gia nào bị áp thuế, cho thấy đây là một phần trong chiến lược cưỡng ép bằng thuế quan để đạt mục tiêu chiến lược.

Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng, việc dùng thuế quan để ép buộc châu Âu trong vấn đề Greenland là một nước cờ đầy rủi ro của ông Trump. Dù phản ánh rõ ưu tiên chiến lược của Mỹ tại Bắc Cực, nhưng cách tiếp cận này có nguy cơ làm tổn hại nghiêm trọng quan hệ đồng minh, gây chia rẽ nội bộ NATO và tạo thêm bất ổn cho kinh tế toàn cầu. Thay vì củng cố vị thế lãnh đạo, chính sách cưỡng ép bằng thuế quan có thể khiến Mỹ phải trả giá đắt cả về đối ngoại lẫn đối nội, trong khi mục tiêu kiểm soát Greenland vẫn còn rất xa vời.

Châu Âu tìm phương án đáp trả trước đe dọa của Mỹ

Sau khi Tổng thống Mỹ Donald Trump đe dọa áp thuế lên nhiều nước châu Âu để gây sức ép liên quan tới Greenland, Liên minh châu Âu (EU) đã triệu tập cuộc họp đại sứ khẩn cấp vào ngày 18/1. Các đại diện EU nhất trí tăng cường đối thoại với Washington, đồng thời chuẩn bị các phương án trả đũa nếu các cuộc đàm phán với Nhà Trắng thất bại.

Tại cuộc họp kéo dài ba giờ, các đại sứ EU nhất trí nỗ lực thuyết phục ông Trump không áp thuế lên các đồng minh, nhưng vẫn xem xét các biện pháp đáp trả nếu Washington quyết định thực hiện. Một trong các phương án được đem ra bàn thảo là áp đặt thuế quan lên 93 tỷ euro (hơn 107 tỷ USD) hàng hóa nhập khẩu từ Mỹ. Biện pháp này đã được công bố từ năm ngoái nhưng hoãn lại sau khi hai bên đạt thỏa thuận hồi tháng 7/2025. Thuế trả đũa này có thể tự động kích hoạt từ ngày 6/2, khi thời hạn đình chỉ 6 tháng kết thúc.

Một phương án khác được EU cân nhắc là sử dụng cng cụ chống cưỡng ép (ACI) - “vũ khí thương mại” mạnh mẽ nhất của khối, cho phép hạn chế quyền tiếp cận thị trường, các gói thầu công, hoạt động đầu tư và dịch vụ. Dù chưa từng được áp dụng trước đây, ACI được xem là biện pháp răn đe chiến lược với các đối tác sử dụng cưỡng ép kinh tế. Nhiều nước EU hiện ưu tiên phương án thuế trả đũa hơn do dễ triển khai và ít gây tranh cãi trong khối. Ngoài ra, Nghị viện châu Âu còn phát tín hiệu muốn đóng băng thỏa thuận thương mại Mỹ - EU, vốn dự kiến áp thuế 15% đối với hàng hóa EU đổi lấy việc Washington không áp thuế hàng xuất khẩu của “lục địa già”.

Trong trường hợp Mỹ sử dụng vũ lực để chiếm Greenland, Đan Mạch có thể viện dẫn Điều khoản 42.7 của Hiệp ước Lisbon, quy định các quốc gia thành viên EU có nghĩa vụ hỗ trợ bằng mọi khả năng của họ. Điều khoản này đã từng được Pháp kích hoạt năm 2015 để đối phó khủng bố. Mặc dù EU có quy mô lực lượng hạn chế so với NATO, nhưng việc kích hoạt điều khoản này vẫn gửi thông điệp chính trị và pháp lý quan trọng, tạo cơ sở cho các biện pháp quân sự, ngoại giao hoặc kinh tế nếu cần.

Châu Âu còn có thể đẩy nhanh các kế hoạch tăng chi tiêu quốc phòng hoặc chuyển hướng một phần mua sắm khí tài khỏi Mỹ. Tuy nhiên, phương án này gặp hạn chế, vì nhiều loại vũ khí và hệ thống quân sự then chốt hiện chỉ được sản xuất tại Mỹ, trong khi ngành quốc phòng châu Âu chưa đủ mạnh. Một lựa chọn cực đoan hơn là hạn chế hoặc chấm dứt quyền sử dụng các căn cứ quân sự của Mỹ trên lục địa. Thế nhưng, điều này sẽ khiến căng thẳng leo thang mạnh mẽ và có nguy cơ dẫn đến việc Mỹ rút toàn bộ lực lượng khỏi châu Âu, kịch bản mà cả hai bên hiện đều không mong muốn.

Theo kế hoạch, các lãnh đạo châu Âu sẽ gặp Tổng thống Trump bên lề Diễn đàn Kinh tế Thế giới tại Davos, Thụy Sĩ và tổ chức hội nghị thượng đỉnh EU tại Brussels, Bỉ trước khi chốt phương án cuối cùng.

Những đe dọa thuế quan của ông Trump và các biện pháp đáp trả tiềm tàng của châu Âu làm dấy lên lo ngại về giá nhập khẩu tăng cao, ảnh hưởng đến cả hai nền kinh tế. Ước tính, việc tăng thuế có thể khiến châu Âu giảm 0,25% GDP trong năm nay, trong khi Mỹ cũng có thể đối mặt với kịch bản suy giảm tăng trưởng, dao động khoảng 0,5% GDP tùy mức độ thuế và phản ứng trả đũa.

Tuy nhiên, giới quan sát đánh giá, “cây gậy thuế quan” của ông Trump dường như vẫn để ngỏ một lỗ hổng. Các mức thuế của ông chỉ nhắm vào một số quốc gia thành viên, chứ không phải toàn bộ EU. Vì thế, 8 nước này có thể chuyển hướng dòng thương mại trong khối thị trường chung để tránh thuế.

Dù mức thuế 10% có thể không gây chấn động kinh tế lớn, nhưng hệ lụy của mối quan hệ căng thẳng giữa Mỹ và các đối tác thương mại hàng đầu của mình sẽ khiến các đối tác dần né tránh Washington trong dài hạn. Trong thời gian qua, để đối phó thuế Mỹ, các đối tác thương mại lớn nhất của “đất nước cờ hoa” đã chủ động tăng cường quan hệ với những quốc gia khác. Canada tuần trước công bố quan hệ đối tác chiến lược với Trung Quốc, chấp thuận nới lỏng thuế nhập khẩu và cho phép bán xe điện Trung Quốc. EU cũng vừa ký kết Hiệp định thương mại tự do với Khối Thị trường chung Nam Mỹ (Mercosur), khép lại hơn 25 năm đàm phán.

Nguy cơ Pháp rút khỏi NATO giữa “tâm bão” Greenland

Trước những đe dọa thuế quan mới của Mỹ liên quan đến Greenland, Pháp nổi lên như một trong những quốc gia châu Âu có phản ứng cứng rắn nhất. Tổng thống Pháp Emmanuel Macron ngày 18/1 khẳng định, Paris sẽ không khuất phục trước bất kỳ sức ép hay hăm dọa nào từ Washington, trong khi một số lực lượng chính trị tại Pháp, đặc biệt từ phe cánh tả, đã lần đầu tiên đưa ra thảo luận về khả năng rút Paris khỏi Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO). Vậy kịch bản Pháp rời NATO có khả thi và tương lai NATO sẽ ra sao giữa tâm bão Greenland hiện nay?

Những ngày qua, chính trường Pháp đã xuất hiện các tiếng nói kêu gọi xem xét lại vai trò của nước này trong NATO. Một số lực lượng chính trị, đi đầu là đảng Nước Pháp bất khuất đã công khai thảo luận khả năng rút khỏi liên minh quân sự do Mỹ dẫn dắt, cho rằng cách hành xử của Washington: từ đe dọa thuế quan, tham vọng sáp nhập Greenland cho tới các yêu cầu chi tiêu quốc phòng,... đang đặt châu Âu vào thế lệ thuộc chiến lược. Dù đây chưa phải là lập trường chính thức của chính phủ Pháp, nhưng việc vấn đề rút khỏi NATO lần đầu tiên được đưa vào chương trình nghị sự Quốc hội cho thấy mức độ nghiêm trọng của khủng hoảng lòng tin giữa các đồng minh truyền thống.

Phó Chủ tịch Quốc hội Pháp bà Clemence Goethe - người khởi xướng đề xuất cho rằng, việc tiếp tục là thành viên của một liên minh do một cường quốc dẫn dắt nhưng cường quốc đó không tôn trọng luật pháp quốc tế là điều không mong muốn, làm suy yếu sự ổn định của Pháp và đặt Paris trước nguy cơ bị lôi kéo vào những xung đột đi ngược lợi ích quốc gia. Bà nhấn mạnh: rời NATO hay từ chối bất kỳ liên minh quân sự thường trực nào không đồng nghĩa với sự cô lập. Ngược lại, theo bà, điều này có thể gia tăng ảnh hưởng của Pháp và củng cố nỗ lực kiến tạo hòa bình.

Đề xuất rút khỏi NATO không phải là điều mới tại Pháp. Năm 1966, dưới thời cố Tổng thống Charles de Gaulle, Pháp từng rút khỏi cấu trúc chỉ huy quân sự tích hợp của NATO để bảo vệ quyền tự chủ về chính sách đối ngoại và quân sự, dù vẫn duy trì tư cách thành viên chính thức. Từ năm 1995, Paris bắt đầu trở lại bộ máy chỉ huy của khối và quá trình này chỉ mới kết thúc vào năm 2009.

Chính trường Pháp hiện cho thấy kịch bản rời NATO không còn là lý thuyết viển vông. Liên minh trung tả, bao gồm đảng Nước Pháp bất khuất, đang nắm số ghế lớn nhất tại Quốc hội, trong khi đảng cánh hữu Tập hợp quốc gia của bà Marine Le Pen cũng thường chỉ trích NATO. Tổng thống Pháp Emmanuel Macron cũng nhiều lần bày tỏ lo ngại rằng Mỹ đang dần quay lưng với một số đồng minh và nhấn mạnh EU cần theo đuổi quyền tự chủ chiến lược lớn hơn trong bối cảnh trật tự toàn cầu thay đổi.

Bên cạnh đó, Pháp vốn có truyền thống lâu đời về “độc lập chiến lược”, thể hiện qua năng lực răn đe hạt nhân riêng, đường lối ngoại giao độc lập và việc duy trì khoảng cách nhất định với các cấu trúc chỉ huy quân sự do Mỹ chi phối.

Các chuyên gia nhận định, nếu Mỹ tiếp tục gây sức ép thương mại và triển khai các động thái cưỡng ép liên quan đến Greenland, Pháp nhiều khả năng sẽ đẩy mạnh thảo luận về việc điều chỉnh quan hệ với NATO, ít nhất trên phương diện chính trị và chiến lược. Tuy nhiên, khả năng Paris thực sự rút khỏi Hiệp ước NATO trong ngắn và trung hạn vẫn được đánh giá là thấp, do những ràng buộc về an ninh, kinh tế và cam kết đồng minh.

Nhìn tổng thể, những đe dọa áp thuế mới nhất của Tổng thống Donald Trump diễn ra chỉ vài tháng sau khi chính nhà lãnh đạo Mỹ tuyên bố đã đạt được các thỏa thuận thương mại “mạnh mẽ” với Anh và Liên minh châu Âu. Sự thay đổi lập trường đột ngột này không chỉ làm suy yếu niềm tin giữa các đồng minh, mà còn cho thấy cách tiếp cận đối ngoại mang tính cá nhân hóa cao, nơi các cam kết chiến lược có thể bị đảo ngược nhanh chóng vì những mục tiêu chính trị hoặc tham vọng riêng. Điều khiến châu Âu lo ngại hơn cả không chỉ là các mức thuế quan, mà là nguy cơ rạn nứt sâu sắc của liên minh xuyên Đại Tây Dương. Một NATO suy yếu, thậm chí tan rã, là điều từng bị coi là không tưởng, nay đã được nhắc đến công khai. Nếu kịch bản này xảy ra, giới phân tích cho rằng Nga và Trung Quốc sẽ là những bên hưởng lợi chiến lược lớn nhất và hơn hết, điều này có thể để lại một di sản với nhiều hệ lụy sâu rộng trong nhiệm kỳ thứ hai của ông Trump.