Sau một năm vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp, điều người dân dễ cảm nhận nhất là chính quyền đang gần hơn với cơ sở. Tuy nhiên, phía sau sự thông suốt bước đầu ấy là áp lực ngày càng lớn đè nặng lên cấp cơ sở, nơi đang trực tiếp “gánh” khối lượng công việc chưa từng có trong điều kiện bộ máy tinh gọn và yêu cầu quản trị ngày càng cao.

Những ngày gần đây, tại nhà sinh hoạt cộng đồng chung cư Tân Việt, xã Hoài Đức, không khí buổi tối thường nhộn nhịp hơn thường lệ. Không phải sinh hoạt tổ dân phố hay hội nghị cư dân, mà là những buổi cán bộ xã cùng cơ quan thuế trực tiếp xuống tận nơi hướng dẫn người dân cài đặt ứng dụng eTax Mobile, kê khai và nộp thuế trực tuyến.

Có mặt tại buổi hướng dẫn, bà Nguyễn Thị Hồng Hạnh, cư dân chung cư Tân Việt, vừa thao tác trên điện thoại vừa chia sẻ sự bất ngờ khi cán bộ xã xuống tận nơi “cầm tay chỉ việc”. “Trước đây, những việc liên quan đến kê khai hay nộp thuế thường khiến người dân khá ngại vì phải đi lại, chờ đợi. Nay cán bộ đến tận khu dân cư hướng dẫn, giải đáp từng bước nên ai cũng yên tâm hơn”, bà Hồng Hạnh nói.

Sau sắp xếp, Hà Nội đã giảm từ 526 xã, phường, thị trấn xuống còn 126 xã, phường; kết thúc hoạt động của 30 quận, huyện, thị xã, chuyển từ mô hình quản trị ba cấp sang hai cấp. Dù khối lượng công việc rất lớn và chưa từng có tiền lệ, bộ máy cơ bản hoạt động ổn định, thông suốt, không để gián đoạn việc phục vụ người dân và doanh nghiệp.

Nếu ở giai đoạn đầu, thách thức lớn nhất của Hà Nội là sắp xếp lại tổ chức bộ máy thì sau một năm vận hành, áp lực mới ngày càng bộc lộ rõ: Cấp xã đang phải đảm nhận khối lượng công việc vượt xa trước đây. Sau khi không còn cấp huyện, hàng loạt nhiệm vụ chuyên môn phức tạp được chuyển trực tiếp về xã, phường, liên quan đến lĩnh vực đất đai, quy hoạch, xây dựng, đầu tư công, giải phóng mặt bằng, chuyển đổi số hay quản trị dữ liệu...

Là công chức xã, trước đây của chị Lê Thị Minh Huệ, công chức Phòng Kinh tế, Hạ tầng và Đô thị xã Bình Minh, chủ yếu là tham mưu quản lý hành chính, cập nhật hồ sơ địa chính. Tuy nhiên, một năm nay nhiệm vụ của chị đã tăng lên đáng kể. Ngoài chuyên môn cũ chị còn phải đảm nhiệm thêm nhiều lĩnh vực như: cấp giấy phép xây dựng, thẩm định dự án, thanh quyết toán... Cũng vì thế, áp lực công việc lớn khiến chị thường xuyên phải làm việc quá giờ, kể cả ngày nghỉ cuối tuần.

“Một năm thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp, tôi thấy công việc đang cơ bản đã quen. Tuy nhiên, để đảm bảo về chất lượng cũng như thời gian phục vụ nhân dân hoặc doanh nghiệp, tôi nghĩ rằng cần có những lớp đào tạo chuyên sâu hơn cho cán bộ, công chức cấp xã để tiếp thu và thực hiện công việc một cách trôi chảy hơn”, chị Lê Thị Minh Huệ bày tỏ.

Ở phường Dương Nội, những ngày đầu vận hành mô hình mới từng là quãng thời gian không ít cán bộ cảm thấy áp lực. Phó Bí thư Thường trực Đảng ủy phường Dương Nội Nguyễn Sĩ Hoạt cho biết, nhiều thẩm quyền trước đây thuộc quận đã chuyển thẳng về phường, yêu cầu xử lý công việc nhanh hơn, trực tiếp hơn, trong khi cán bộ phải thích ứng ngay với cách làm mới.

“Có thời điểm áp lực khiến một bộ phận cán bộ e ngại. Nhưng phường xác định tinh thần “địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm”, chuyển từ quản lý hành chính sang quản trị địa bàn dựa trên dữ liệu, tiến độ và kết quả”, ông Nguyễn Sĩ Hoạt chia sẻ.

Ở góc độ chuyên môn, ông Bùi Ngọc Lâm, công chức Phòng Kinh tế, hạ tầng và đô thị phường Dương Nội thẳng thắn nhìn nhận: Khối lượng công việc tăng lên đáng kể trong khi lực lượng chuyên môn còn mỏng. “Nhiều nhiệm vụ trước thuộc quận nay chuyển về phường, nên áp lực tăng rõ rệt. Chúng tôi phải làm việc theo nguyên tắc rõ người, rõ việc, rõ tiến độ và coi sự hài lòng của người dân là tiêu chí đánh giá sản phẩm đầu ra”, ông Lâm nói.

Không riêng Dương Nội, áp lực ấy đang xuất hiện ở nhiều nơi; đồng thời, thực tế cũng đặt ra bài toán về sự chênh lệch rất lớn giữa các địa bàn. Có những phường đô thị lõi với dân số trên 200.000 người nhưng mô hình tổ chức gần tương đương những địa bàn quy mô nhỏ hơn rất nhiều.

Mô hình chính quyền địa phương hai cấp sau một năm triển khai tại Hà Nội đã giúp giảm 76% đơn vị hành chính cấp xã. Đó là con số ấn tượng, song đằng sau sự tinh gọn ấy là những khó khăn ngày càng rõ hơn, đặc biệt ở khâu tổ chức bộ máy và quản trị nguồn nhân lực cấp cơ sở. Mỗi xã, phường được tổ chức 3 phòng chuyên môn (Văn phòng HĐND và UBND; Phòng Kinh tế đối với xã hoặc Phòng Kinh tế, Hạ tầng và Đô thị đối với phường; Phòng Văn hóa - Xã hội). Cấp chính quyền cơ sở toàn thành phố có 378 phòng chuyên môn.

Đây là mô hình gọn nhẹ, giảm đầu mối trung gian. Song thực tiễn cho thấy, một phòng chuyên môn phải đảm nhiệm hàng loạt lĩnh vực khác nhau và hệ quả tất yếu là cán bộ phải “cáng đáng” quá nhiều việc, dẫn đến thiếu chiều sâu chuyên môn, chất lượng tham mưu bị ảnh hưởng, thậm chí có lĩnh vực bị bỏ ngỏ.

Sau khi thực hiện mô hình chính quyền hai cấp, cấp xã thực hiện 926 nhiệm vụ, tăng 161 nhiệm vụ so với trước khi phân cấp. Trong đó có những nhiệm vụ rất lớn như được phê duyệt dự án nhóm B, tổ chức đấu thầu quốc tế, lựa chọn nhà đầu tư với quy mô lên tới hàng nghìn tỷ đồng. Đây là những việc trước đây thuộc cấp thành phố hoặc cấp bộ. Đặc biệt trong bối cảnh thành phố triển khai thí điểm giải quyết thủ tục “phi địa giới” khi người dân có thể làm thủ tục ở bất kỳ đâu trên địa bàn Thủ đô, khiến khối lượng công việc tăng lên.

Tại phường Phương Liệt, việc tiếp nhận lượng lớn hồ sơ, dữ liệu từ các đơn vị cũ khiến quá trình cập nhật, quản lý mất nhiều thời gian. Một số hồ sơ chưa số hóa đồng bộ; hạ tầng công nghệ thông tin, máy tính, thiết bị xử lý hồ sơ điện tử còn hạn chế. Trong khi đó, ở xã Dương Hòa, khó khăn lại đến từ sự thiếu hụt cán bộ chuyên ngành ở những lĩnh vực như quy hoạch, giao thông, công thương, y tế, trong bối cảnh quy mô xã lớn hơn sau sắp xếp.

Thực tiễn cho thấy, không phải địa bàn nào cũng có điều kiện giống nhau. Một phường đô thị lõi phải xử lý lượng hồ sơ khổng lồ, áp lực quản trị cao nhưng vẫn áp dụng khung nguồn lực tương tự địa bàn nhỏ hơn sẽ khó tránh khỏi quá tải. Ngược lại, nhiều xã gặp khó khăn về hạ tầng số lại gặp trở ngại trong triển khai chính quyền điện tử và dịch vụ công trực tuyến.

Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Thành ủy, Trưởng đoàn đại biểu Quốc hội thành phố Hà Nội Trần Đức Thắng từng nhấn mạnh, phân cấp không thể chỉ là “chuyển việc xuống dưới”, mà phải đi cùng nguồn lực, dữ liệu, nhân lực và trách nhiệm.

Một trong những yêu cầu trọng tâm được thành phố đặt ra trong thời gian tới là xây dựng hệ thống dữ liệu quản trị địa bàn cho từng xã, phường; theo dõi tiến độ từng nhiệm vụ, trạng thái xử lý từng phản ánh của người dân và đo lường chất lượng giải quyết thủ tục hành chính theo thời gian thực. Điều đó đồng nghĩa với việc chuyển từ tư duy quản lý hành chính sang quản trị bằng dữ liệu – một đòi hỏi không nhỏ với cấp cơ sở trong bối cảnh nhiều cán bộ còn đang phải thích ứng với phương thức làm việc mới.

Thực tiễn qua một năm vận hành chính quyền địa phương hai cấp, đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức của thành phố được đánh giá 99,4% đáp ứng yêu cầu và cơ bản đáp ứng yêu cầu, số công chức đánh giá không đáp ứng yêu cầu chỉ chiếm khoảng 0,6%. Đối với đội ngũ Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch UBND xã, phường, đa số được đào tạo bài bản, có kinh nghiệm thực tiễn và bản lĩnh chính trị vững vàng; khoảng 70% đã kinh qua chức danh lãnh đạo chủ chốt cấp huyện hoặc tương đương.

Tuy nhiên, khoảng 30% cán bộ chủ chốt chưa có nhiều kinh nghiệm quản trị địa bàn tổng hợp trong điều kiện không còn cấp huyện; một số đồng chí còn lúng túng trong xử lý các vấn đề phức tạp như đất đai, giải phóng mặt bằng, trật tự xây dựng, khiếu nại, tố cáo, công tác dân vận và chuyển đổi số.

Khó khăn lớn nhất hiện nay của Hà Nội không phải là thiếu tổng số biên chế mà là thiếu cán bộ có chuyên môn sâu tại cấp xã (khoảng 9,7% số công chức hiện có), nhất là các lĩnh vực đất đai, quản lý đô thị, trật tự xây dựng, tài chính - kế toán, đầu tư công và chuyển đổi số.

Tình trạng này rõ nét hơn tại các phường trung tâm, địa bàn đô thị hóa nhanh và các xã, phường có quy mô dân số lớn. Trong đó, “điểm nghẽn” lớn nhất hiện nay không phải là trình độ chuyên môn hay thâm niên công tác mà là năng lực lãnh đạo, quản trị địa bàn, năng lực tổ chức thực hiện và bản lĩnh của người đứng đầu trong điều kiện phân cấp, phân quyền mạnh cho cấp xã.

PGS.TS Lê Văn Cường, Phó Viện trưởng Viện xây dựng Đảng, Học viện chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh cho rằng, Hà Nội là một trong những địa phương đi đầu nên bây giờ cần đột phá mạnh mẽ hơn. Đó là nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ, công chức. Đây là điều rất quan trọng, bởi có bộ máy rồi, nguồn lực rồi nhưng người vận hành mà không tốt công việc nó cũng không thành công. Như lời Bác Hồ dạy: “Muôn việc thành công hoặc thất bại là do cán bộ tốt hay cán bộ kém...”.

Từ thực tiễn ấy có thể thấy rõ, mô hình chính quyền hai cấp muốn vận hành hiệu quả, không thể chỉ dừng lại ở việc cắt giảm đầu mối trung gian. Điều quan trọng hơn để bộ máy vận hành thông suốt và bền vững, việc tháo gỡ những “điểm nghẽn” trong vận hành, nhất là về nhân lực, tổ chức bộ máy là yêu cầu cấp thiết đặt ra hiện nay.

Vì thế, chặng đường phía trước đòi hỏi yêu cầu cao hơn nhiều, đó là nâng cao năng lực thực thi của cấp cơ sở, hoàn thiện quản trị số, xây dựng đội ngũ chuyên sâu và thiết kế cơ chế phân quyền thực chất, phù hợp với đặc thù của một đô thị đặc biệt. Thành công của mô hình chính quyền địa phương hai cấp sẽ không chỉ được đo bằng việc tinh gọn bộ máy, mà bằng khả năng giải quyết công việc nhanh hơn, hiệu quả hơn và phục vụ người dân tốt hơn ngay từ cơ sở.